Το αφιέρωμα στά 100 χρόνια γεφύρι τέμπλας


Τα πέτρινα γεφύρια.

στην προβιομηχανική Ελλάδα, ένα από τα πιο σημαντικά προβλήματα που απασχολούσαν τους κατοίκους κυρίως της Ηπειρωτικής Ελλάδας, ήταν η ασφαλής διέλευση των οδοιπόρων και των μεταφορικών μέσων τους, πάνω από ποτάμια, ρέματα και χείμαρρους.

171.jpg
Μέχρι τον 20ο αιώνα, το μόνο εφικτό αλλά λειτουργικό τεχνικό έργο που μπορούσε να κατασκευάσει ο ασπούδαστος μάστορας της εποχής εκείνης για να δώσει λύση στο συγκοινωνιακό πρόβλημα ήταν ένα πέτρινο γεφύρι.

Όλα τα πέτρινα γεφύρια, ανάλογα με τον αριθμό των τόξων τους, ταξινομούνται σε δύο κατηγορίες, τα  μονότοξα και τα  πολύτοξα.
Η μορφολογία των ποταμιών ακολουθεί την εξής λογική: στα ορεινά εδάφη με μεγάλη κλήση τα ποτάμια έχουν μικρό πλάτος και έτσι είναι πιο ορμητικά, ενώ στα πεδινά εδάφη με ελάχιστη  κλήση τα ποτάμια φτάνουν στο μέγιστο πλάτος τους και χάνουν την ορμητικότητά τους. Έτσι τα μονότοξα βρίσκονται στα βουνά και τα πολύτοξα στους κάμπους.

Η απόλυτη ένταξη των γεφυριών στο φυσικό περιβάλλον οδήγησε τον πρωτοπόρο μελετητή τους, Σπύρο Μαντά να δηλώσει ότι οι άνθρωποι για να καλύψουν μία επιτακτική ανάγκη τους, αυτή της επικοινωνίας,  αναγκαστήκαν να προεκτείνουν την ίδια τη φύση χτίζοντας αυτά τα αριστουργήματα της λαϊκής αρχιτεκτονικής σε πλήρη αρμονία με το φυσικό τοπίο.
Αυτοί οι αυτοδίδακτοι λαϊκοί αρχιτέκτονες εμπνεόταν από τη ρήση ότι ο πρώτος γεφυροποιός είναι η ίδια η φύση και έτσι ακολουθούσαν τους κανόνες που η ίδια η φύση υπαγόρευε και γενικά φρόντιζαν να μην προσβάλουν αισθητικά το φυσικό τοπίο με τις κατασκευές τους. Γι’ αυτό χρησιμοποιούσαν μόνο ντόπιες πέτρες και άλλα φυσικά υλικά όπως ξύλο, χώμα και νερό. Είχαν εμπειρικές γνώσεις σχετικά με την ποιότητα, την αντοχή, την οικονομία, την ανακύκλωση, την επαναχρησιμοποίηση αλλά και την αισθητική των δομικών υλικών, προσδιορίζοντας με αυτόν τον τρόπο ένα ιδιαιτέρα οικολογικό τρόπο στις κατασκευές τους.

Για την επιλογή της τοποθεσίας, η μορφολογία του εδάφους έπαιζε τον πιο καθοριστικό ρόλο.   
Ο πρωτομάστορας αναζητούσε ένα βραχώδες στένωμα του ποταμού με γερούς βράχους στις όχθες για να στηρίξει με ασφάλεια τα ακρόβαθρα (τις βάσεις).
Συνήθως η θέση ήταν από χρόνια προκαθορισμένη, δηλαδή εκεί που υπήρχε παλιότερα κάποιο ξύλινο ή άλλο πέτρινο γεφύρι που είχε γκρεμιστεί.

Βρίσκονται σε κομβικά σημεία και είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με την τοπική και την εθνική ιστορία, αφού πολλές φορές αποτελούσαν πεδίο μάχης, αντικείμενο δολιοφθοράς, χώρο συναντήσεων με ειρηνευτικούς σκοπούς, ακόμα και συνοριακό ορόσημο.
Είναι ιδιαιτέρα σημαντικά επιτεύγματα και συγχρόνως αντιπροσωπευτικά δείγματα της Ελληνικής λαϊκής αρχιτεκτονικής, αφού τα περισσότερα από αυτά είναι έργα ανωνύμων και ασπούδαστων μαστόρων.
Συχνά ανακηρύσσονται διατηρητέα μνημεία της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας μας αλλά δυστυχώς δεν τυγχάνουν της ανάλογης πολιτειακής φροντίδας μετέπειτα.
Ίσως είναι  μια καλή χρονομηχανή, που σε ταξιδεύει πίσω στο χρόνο και σου αποκαλύπτει πτυχές της καθημερινής ζωής τόσο των εμπειροτεχνών μαστόρων που τα έχτιζαν, όσο και των ανθρώπων που τα χρησιμοποιούσαν για αιώνες.

Οι πέτρινες τοξωτές κατασκευές έχουν χαρακτηριστεί από ειδικευμένους επιστήμονες ως μία από τις μεγαλύτερες ανακαλύψεις της αρχιτεκτονικής για τον προβιομηχανικό άνθρωπο και ως τον πρώτο μεγάλο σταθμό της εξελικτικής πορείας της παγκόσμιας γεφυροποιίας.

Όμως η κατασκευή αυτών των γεφυριών έχει σταματήσει από το 1940 και η πολύπλοκη αυτή τέχνη έχει ήδη περάσει στη λήθη, ώστε σήμερα να μην υπάρχει ούτε ένας «γεφυράς» ή «κιουπρουλής», όπως χαρακτηριστικά ονομαζόταν ο λαϊκός και σχεδόν πάντα αγράμματος γεφυροποιός.


-Και μετά τη μικρή αυτή αναφορά μας στα πέτρινα γεφύρια της χώρας μας, ήρθε η ώρα να αναφερθούμε και στο δικό μας γεφύρι, το γεφύρι της Τέμπλας.

Μέχρι  τα τέλη περίπου του 18ου αιώνα, η επικοινωνία με τα απέναντι  χωριά, αυτά  της Ευρυτανίας και όχι μόνο, γινόταν από το «παλιογέφυρο» όπως μάθαμε να το λέμε από τους παππούδες μας.
Το γεφύρι αυτό βρισκόταν λίγο πιο πάνω από εκεί που βρίσκεται το σημερινό, στον «απάνω πόρο».
Πέτρινο φυσικά και μονότοξο γεφύρι.
Στα τέλη του 18ου  κατά τη διάρκεια μιας μεγάλης θεομηνίας που κράτησε μέρες, τα ορμητικά νερά του Αχελώου παρέσυραν ένα τεράστιο πλάτανο όρθιο,  που χτυπώντας πάνω στο παλιογέφυρο το γκρέμισε. Οι βάσεις του γεφυριού αυτού σώζονται μέχρι και σήμερα, σαν ναν μην πέρασε μια μέρα, αντέχοντας τις πιέσεις από τα νερά του ποταμού, δείχνοντας  πόσο γερές κατασκευές ήταν τα πέτρινα αυτά γεφύρια. 
Και τι δεν υπέφεραν οι κάτοικοι της περιοχής  από τους θυμούς του Αχελώου, μέχρι να γίνει το νέο γεφύρι. 
Με κίνδυνο της ζωής τους επιχειρούσαν να περάσουν απέναντι χρησιμοποιώντας  πότε σχοινιά, πότε ξύλα και πότε περαταριές, άλλοτε πλωτές και άλλοτε εναέριες. Αυτή τη φορά  σε ένα  πιο στενό σημείο του ποταμού. Το σημείο δηλαδή που βρίσκεται  σήμερα το γεφύρι. 


Κάποτε όταν τα πράγματα έφτασαν στο απροχώρητο, αφού εκτός της ταλαιπωρίας και του κινδύνου, υπήρξαν δυστυχώς και πνιγμοί ανθρώπων, μαζεύτηκαν αρκετοί  60-70 άντρες, ανέβηκαν στο βουνό και κόψανε ένα τεράστιο έλατο, όσο το πλάτος του ποταμού στο σημείο εκείνο και στήσανε  ένα γεροδεμένο ξύλινο γεφύρι, που λόγω του χρώματος του έμεινε γνωστό σαν το πράσινο γεφύρι.
Για αρκετό διάστημα με αυτή την τέμπλα, το μακρύ και σχετικά φαρδύ κορμό, το πρόβλημα λύθηκε.
Από τον κορμό αυτό, δηλαδή την τέμπλα πήρε και την ονομασία «Γεφύρι Τέμπλας».
Μάλιστα  και ολόκληρη η  γύρω περιοχή ονομάστηκε από τότε και  παραμένει μέχρι σήμερα γνωστή σαν Τέμπλα.

Δυστυχώς, η ήρεμη και χωρίς σημαντικά  προβλήματα διάβαση του ποταμού, δεν έμελε να κρατήσει για πολλά χρόνια.
Η διακοπή μάλιστα σημαδεύτηκε από ένα παρά λίγο τραγικό γεγονός. Καθώς ένας τσοπάνος από το χωριό μας περνούσε από το γεφύρι απέναντι στη Ευρυτανία, για να βοσκίσει το κοπάδι του, έσπασε το ξύλινο γεφύρι και άνθρωπος και ζώα βρέθηκαν μέσα στα ορμητικά νερά του Αχελώου, που όντας Δεκέμβρης μήνας κατέβαζε με δύναμη. Ευτυχώς, ο τυχερός τσοπάνης κατάφερε να σωθεί, έχασε όμως τα περισσότερα ζώα του κοπαδιού του.


Το πέτρινο λοιπόν γεφύρι  που χτίστηκε αργότερα, συνέχισαν να το λένε «της Τέμπλας» και μπορούμε να φανταστούμε τη σήμαινε για τον ταλαιπωρημένο τόπο.   

Η  ανάγκη επικοινωνίας των κατοίκων της επαρχίας μας, εκτός των άλλων έχει αφήσει  σε εμάς τους   νεότερους ζωντανά καλλιτεχνήματα-στοιχεία πολιτισμού άλλων εποχών.
Ένα τέτοιο, που έχει χαρακτηριστεί και ως διατηρητέο μνημείο, από την αείμνηστη υπουργό πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη, είναι το γεφύρι της  Τέμπλας.   
Μεγάλο και επιβλητικό γεφύρι, με μορφή έξω από τη συνηθισμένη παραδοσιακή γραμμή των κατασκευών του είδους. Φαίνεται πως θέλησε να ανταποκριθεί στις πρόσθετες ανάγκες που φέραν  οι καινούριοι καιροί.

Κόσμημα για το  χωριό μας που δεσπόζει στη ευρύτερη περιοχή.

Χτισμένο στις αρχές του 20ου αιώνα με προδιαγραφές για πολύχρονη χρήση, ανακούφισε τα χωριά της περιοχής, αυτά του Βάλτου της δεξιάς όχθης και εκείνα της Ευρυτανίας από την άλλη πλευρά, επιτρέποντάς τους την επικοινωνία.
Θεωρήθηκε και όχι άδικα, μεγάλο και χρήσιμο έργο, που κατάφερε να συνδυάσει κατά τον καλύτερο τρόπο την υψηλή τεχνική με την ανεπιτήδευτη τέχνη. 
Βέβαια ήταν φυσικό αυτό, από τη στιγμή που την κατασκευή ανέλαβαν και έφεραν σε πέρας, έμπειροι Ηπειρώτες μάστοροι.

Το  πέτρινο γεφύρι της Τέμπλας αλλά και αυτό του Αυλακίου , έγιναν επί υπουργίας του συμπατριώτη μας  Νίκου Στράτου.
Έκοψε τις πιστώσεις από το κράτος και έφτιαξε τα δύο αυτά γεφύρια.

Έγινε πρώτα του Αυλακίου από το 1905 μέχρι το 1908. Όταν τέλειωσε εκείνο το γεφύρι, επειδή δεν υπήρχε συγκοινωνία έριχναν τα καλούπια μέσα στο ποτάμι και τα παρέσυρε το νερό μέχρι το σημείο που θα χτιζόταν το νέο γεφύρι. Συμπλήρωσαν βέβαια και υπόλοιπα και άρχισαν το γεφύρι  το 1908.

Η επιλογή του σημείου κατασκευής είχε να κάνει κυρίως με τη μορφολογία του εδάφους, σημείο δηλαδή με αρκετά μεγάλο πλάτος, έτσι ώστε να  μειώνετε η ορμητικότητα του νερού έχοντας και στις δύο όχθες του μεγάλους και στέρεους βράχους που έδινε το  πλεονέκτημα για την ασφαλέστερη  στήριξή του.

Το γεφύρι, με ιδιαιτέρα φροντισμένες, όλο πελεκητές τις πέτρες του, καλύπτει το πλάτος του ποταμού με ένα μεγάλο κυκλικό στο σχήμα τόξο 24 μέτρα διάμετρο, ενώ άλλα μικρότερα, τρία από τη μια και πέντε από την άλλη, προνοούν για τις μεγάλες κατεβασιές του Αχελώου, να ανακουφίζουν δηλαδή τότε που τα νερά θα ανεβαίνουν ψηλά στα παραπέτα, που κάποιες φορές θα τα κάλυπταν και εντελώς. 
Τα δύο  βοηθητικά όμως  τόξα (ένα από την κάθε πλευρά του κεντρικού τόξου), δεν προφταίνουν να ολοκληρώσουν το σχήμα τους παραμένοντας ψευτοκαμάρες.

Από πάνω το κατάστρωμα διάβασης, αρκετά πλέον πλατύ, δεν μπόρεσε ή δεν θέλησε να οριζοντιωθεί πλήρως. Ανέρχεται και από τα δύο άκρα του και μόνο ένα τμήμα του στο κέντρο παραμένει επίπεδο.


Οι μάστοροι ήταν όλοι Ηπειρώτες. 
Ο εργολάβος λεγόταν Κωνσταντίνος Ν. Παρίσης. 
Οι πρωτομάστοροι, Γεώργιος Σταμάτης και Βασίλειος Σούλης. 
Οι εργάτες  ερχόταν από  τα γύρω χωριά,

Ο καθένας από όσους συμμετείχαν είχε το πόστο του. Ο πρωτομάστορας που  έκλεινε τις συμφωνίες, υπέγραφε τα συμφωνητικά και διαχωριζόταν τις πληρωμές.
Οι νταμαρτζήδες που έβγαζαν τις πέτρες και έβαζαν τα φουρνέλα. Οι λασπιτζήδες  έφτιαχναν το μίγμα της λάσπης. Άλλοι ειδικευμένοι  θα πελεκούσαν τις πέτρες, άλλοι οι κτίστες που θα έκτιζαν, επίσης αυτοί που θα έβαζαν τα καλούπια, τα μαστορόπουλα που ήταν μαθητευόμενοι τεχνίτες και τέλος οι απλοί εργάτες που ήταν για τις δουλειές που δεν χρειαζόταν εξειδίκευση και τέχνη. 
Φυσικά όλοι υπό την επίβλεψη και τις οδηγίες του εργολάβου.   

Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφερθεί  ο πνιγμός ενός παιδιού κατά τη διάρκεια του κτισίματος , πιθανόν γιού του πρωτομάστορα ή άλλου μάστορα. Το μαστορόπουλο το θάψανε  στο νεκροταφείο του χωριού και του φτιάξανε πέτρινο μνημείο. Ο πέτρινος πελεκητός  σταυρός  του μνημείου μεταφέρθηκε αργότερα και τοποθετήθηκε στην εκκλησία του χωριού όπου υπάρχει μέχρι σήμερα.      

Τα υλικά που χρησιμοποίησαν  ήταν φυσικά οι πέτρες, τα ξύλα,  και το τσιμέντο.
Το  τσιμέντο που βάλανε, ήταν μείγμα με ασβέστη βέβαια και μάλλον πιο στερεό από το σημερινό.

Τα πιο βασικά τους εργαλεία:
- το σιδερένιο λοστάρι, για να βγάλουν, να μετακινήσουν ή να ανυψώσουν  μεγάλες πέτρες αλλά και να ανοίξουν τρύπες ακόμα για να βάλουν  εκρηκτικά (τα λεγόμενα φουρνέλα)  
- το καλέμι ή κοπίδι, για τη λίανση της πέτρας
- οι σφήνες, που χρησιμοποιούσαν οι νταμαρτζήδες για να σπάσουν τις μεγάλες   πέτρες.
- τα σφυριά, μικρά και μεγάλα.
- το μυστρί ή μαλάς, εργαλείο του κτίστη.
- το ζύγι, εργαλείο του κτίστη για τον έλεγχο της κατακόρυφης δόμησης.
- ο λοστός ξεκαλουπώματος,
- τα καρφιά για το καλούπωμα και κάποια άλλα που είναι λίγο δύσκολο εμείς να γνωρίζουμε.

Το γεφύρι χτιζόταν και από τις δύο μεριές ταυτόχρονα.
Όταν άρχισε  να κλειδώνει η μεγάλη καμάρα, στεκόταν ο μηχανικός με τα σχέδια στα χέρια, οι πέτρες που έμπαιναν ήταν μελετημένες καλά και αριθμημένες.
Είχε φόβο πολύ μην αποτύχει.
Ήταν το πιο κρίσιμο σημείο για το κάθε γεφύρι που χτιζόταν.

Κάνανε δυόμιση ημερόνυχτα, εργαζόταν με βάρδια να μη σταματήσει ώσπου να κλειδώσει το γεφύρι. Δυόμιση μερόνυχτα και στεκόταν με το βιβλίο στα χέρια αυτός.
Όταν όμως κλείδωσε το γιοφύρι και σιγουρεύτηκε, κάλεσε και  τους παπάδες  των γύρω  χωριών όλων και  κάνανε μια τελετή δύο μέρες. Δυο βράδια γλέντι, κανονικό πανηγύρι.

Όταν πήγαν οι  ανώτεροι για να τους παραδώσει το γεφύρι, είπανε στον μηχανικό πως το κράτησε, ο Αχελώος έχει εδώ μεγάλο φέρμα, ύστερα από καιρούς μπορεί να το κόψει.
Εκείνος υποστήριξε  πως το έχει μελετήσει καλά και έτσι το παρέδωσε τελικά το 1911,  με 135 τόνους βάρος να περνάει από πάνω.

Το 1927  ήρθε ένα μεγάλο φέρμα  και το έκοψε από το  ένα μέρος, αλλά με τις ενέργειες  κατοίκων του χωριού, έστειλε το υπουργείο  ανθρώπους, πάλι Ηπειρώτες και το επιδιόρθωσαν όπως ακριβώς ήταν.

Αξίζει να αναφέρουμε ότι το γεφύρι άντεξε την ισχυρή έκρηξη από δυναμίτη,  που προκάλεσαν οι Ιταλοί κατά τη διάρκεια της κατοχής τους. Αυτό επιβεβαιώνει τη μελετημένη στατικότητα και ελαστικότητα της κατασκευής του.


Σήμερα έναν αιώνα μετά την κατασκευή του, το γεφύρι που τόσα πρόσφερε στον τόπο μας και συνεχίζει να προσφέρει, όχι μόνο στην εξυπηρέτηση αναγκών άλλα και ως στοιχείο πολιτισμού και ομορφιάς, πιθανόν κινδυνεύει να καταστραφεί!!!
Για το λόγο αυτό χρειάζεται η ενεργοποίηση όλων των φορέων, για τις ενδεχόμενες απαιτούμενες παρεμβάσεις συντήρησης και προστασίας, από τα φυσικά φαινόμενα και τη διέλευση βαρέων οχημάτων.

 

 

World Time

Follow us

Facebook Twitter Youtube

Δημοσκόπηση

ποιά θέματα προτιματε
 

Ημερολόγιο

Ιανουάριος 2018
ΔΤΤΠΠΣΚ
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
293031

Εορτολόγιο

η ημέρα, η εβδομάδα του έτους